Tagalog/Ponolohiya

Mula sa Wikibooks
Tumalon sa: paglilibot, paghahanap

Ang Ponolohiya o Palatunugan ay isang pag-aaral sa espesipikong tunog at mga kombinasyon nito na bumubuo sa mga salita ng isang wika.

Ponema[baguhin]

Ang Ponema ay ang makabuluhang tunog. Binubuo ng 21 ponema ang Filipino, ito ay may 15 katinig at 5 patinig.

Mga katinig[baguhin]

=B,C,D,F,G,H,J,K,L,M,N,P,Q,R,S,T,V,W,X,Y,Z

Mga patinig[baguhin]

A, E, I, O, U

Diptonggo[baguhin]

Ang Diptonggo ay ang mga patinig na may karugtong na malapatinig na w at y.

Ito ay

  • aw
  • ew
  • iw
  • ow
  • uw


  • ay
  • ey
  • iy
  • oy
  • uy

Halimbawa:araw,pakay,kahoy,kasuy,reyna, sila'y*

  • sabi ng ilan na ang /ay/ sa salitang sila'y ay hindi diptonggo dahil dinaglat lang ang ay at idinugtong sa salitang sila. Ating isaisip na tunog at hindi ang baybay ang usapan sa diptonggo. Samakatuwid, ang nasabing halimbawa ay tama at walang nilalabag na batas sa wika.

Morpolohiya[baguhin]

Ang Morpolohiya ay isang lawak ng karunungang pangwika na nagsisiyasat at nag-aaral sa pagkakabuo ng salita gayundin ang estruktura't ugnayan nito sa mga kapwa salita.

Morpema[baguhin]

Ang Morpema ay ang pinakamaliit na yunit ng isang salita na nagtataglay ng kahulugan, maaaring salitang ugat o panlapi at ponema.

Mga Uri ng Pagbabagong Morponemiko[baguhin]

Asimilasyon[baguhin]

Ito ang pagbabago sa huling posisyon dahil sa impluwensya ng karugtong na ponema. Kapag ang ponemang pang ay idinugtong sa salitang-ugat na nagsisimula sa b at p nagiging m ang n.

Halimbawa:
pang + buklod = pambuklod
pang + panitikan = pampanitikan

Metatesis[baguhin]

Ito ay ang salitang-ugat na naguumpisa sa L, O at Y, pag diriagdagan ng panlaping in ay nagkakapalit ng posisyon.

Halimbawa:
in + ligaw = niligaw
in + yapos = niyapos

Pagpapalit ng ponema[baguhin]

Ito ay ang kung ang ponema ay nasa unahan ng salitang nagsisimula sa d, karaniwang pinapalitan ito ng ponemang r kung ang huling ponema ng unlapi ay patinig.

Halimbawa:
ma + dami = marami
ma + diin = mariin
lakad + in = lakarin

Paglilipat diin[baguhin]

Ito ay ang pagbabago ng diin ng mga salita kapag nilalapian.

Halimbawa:
BIlang + in = biLAngin
TAgo + an = taGUan
baLIta + an = baliTAan
tangKIlik + in = tangkiLIkin

Pagkakaltas ng ponema[baguhin]

Ito ay ang nangyayari pag ang huling ponemang patinig ng salitang-ugat ay nawala kung nilalagayan ng hulapi.

Halimbawa:
takip + an = takipan = takpan
tayo na= tay'na
sara + han = sarahan = sarhan

Kayarian ng mga Salita[baguhin]

Payak[baguhin]

Ito ay ang salitang-ugat lamang.

Halimbawa:
basa, tulog, init

Inuulit[baguhin]

Ito ay kung inuulit ang kabuuan nito ang isa o higit pang patinig. Dalawa ang uri ng pag-uulit.

Pag-uulit na ganap[baguhin]

Ito ay ang inuulit ang salitang-ugat.

Halimbawa:
araw-araw
gabi-gabi
Pag-uulit na di-ganap[baguhin]

Ito ay ang inuulit ay bahagi lamang ng salita.

Halimbawa:
kakanta
lalakad
lulundag

Maylapi[baguhin]

Ito ay binubuo ng salitang-ugat na may isa o higit pang panlapi.

Unlapi[baguhin]

ito naman ay ang mga salitang mayroong panlapi sa unahan ng salita. (ma-, ni-, etc.)

Hulapi[baguhin]

ito ay mga salita na dinadagdagan ng mga panlapi tulad ng ng -in,-an,-han.